Zeytin, Zeytin Yağı, Zeytin Ağacı
ZEYTİN AĞACI
Zeytin ve Zeytinyağı
Tıbbi Nitelikleri: Zeytinyağının insan sağlığı üzerindeki olumlu etkisi binlerce yıldır bilinmektedir. Diğer tüm bitkisel yağlarda olduğu gibi, zeytinyağının %99′u sabunlaşabilen yağlardan oluşur. Zeytinyağındaki sabunlaşabilen yağlar doymuş, doymamış ve çok kere doymamış yağ asitlerinden oluşmaktadır.
Zeytinyağının özellikle doymamış yağ asitleri oranı, sağlığımız için olumlu yanıdır.
Araştırmalar zeytinyağının çok kullanıldığı yerlerde kireçlenme çok az görülmektedir. Zeytinyağı kolesterol açısından koruyucudur, hatta diğer bitkisel yağlara göre az da olsa kolesterolü düşürür. Kolesterolü yükseltmemesi, hatta düşmesine yaptığı etki damarların kireçlenmeye karşı korunmasına yardımcı olur.
Zeytinyağının içinde %78 oranında basit doymamış yağ asidi bulunmaktadır. Doymamış yağ asitleri kandaki LDL değerini düşürür, iyi kolesterol HDL değerini yükseltir, böylece kolesterolü damarların iç duvarlarından sökerek karaciğere taşır. Bu nedenle zeytinyağı kalp, yüksek tansiyon ve kan dolaşımı hastalıklarında önleyici rol oynar. Ancak bu sonuca ulaşabilmek için hayvansal yağlar kullanılmamalı, zeytinyağı uzun süre kullanılmalıdır.
Zeytinyağı çok kolay sindirilir. Bu nedenle midenin, karaciğerin yorulmasını önler, diyetlerde kullanılması önerilir. İçerdiği aroma verici maddeler zeytinyağına tat verir, sindirim sularının etkinleşmesini sağlar. Zeytinyağının kolay sindirilir olması mide yanmalarının, ekşimelerinin, kaynamalarının oluşmasını önler.
Araştırmalar zeytinyağının çok kullanıldığı Akdeniz kıyılarında yaşayan insanların kemik yapılarının daha sıkı dokulu olduğunu, kalp hastalığı nedenli ölüm oranının ve diş etleri kanamalarının az olduğunu göstermiştir. 100 g zeytinyağında 15 mg E vitamini vardır. Zeytin ve zeytinyağı kalbi ve kasları güçlendirir, metabolizma üzerinde olumlu etki yapar, diğer tüm vitaminlerin etkilerinin artmasını sağlar. Zeytinyağı bebeklerin, çocukların gelişmesine yardımcı o-lur. Sinir sisteminin gelişmesinde çok etkilidir. Zeytin ağacı yapraklarının içerdiği bir glikozit yüksek tansiyonun düşmesine yardımcıdır, orta derecedeki ve dengesiz yüksek tansiyonda kullanılabilir. Genel olarak yapraklar peklik giderici, safra ve idrar söktürücüdür.
Botanik Özellikleri: Zeytin ağacı ülkemizde Marmara, Ege ve yer yer Akdeniz kıyılarında yetiştirilir. Ülkemizde zeytin ağaçlarının büyük çoğunluğu yaşlıdır. Dünyada 800 milyon zeytin ağacı olduğu sanılmaktadır. Zeytin ağacını ikiye ayırabiliriz: Yabani zeytin ağacı (delice) ve tarımı yapılan zeytin ağacı. Yabani zeytin ağacının yaprakları daha küçük, dalları dikenlidir. Meyveleri çok az yağlı, küçük ve çok acıdır. Makiliklerde yetişir.
Zeytin ağacı oldukça dayanıklı bir ağaçtır. Kuru iklime alışıktır, verimsiz, taşlık, kuru, kireçli, yarı kireçli topraklarda yetişir. Derinlere inen kökleriyle su alır. Bol ışık ve sıcak sever. Tarım bitkisi olan zeytin ağacı bakılmadığında yabanileşir. Ağacı sert, kahverengi damarlıdır.
İlk 7 yıl bitkinin yetişme, 7-25 yıl arası gelişme dönemidir. 12-15 yaşları arasında ilk meyvelerini vermeye başlar. Verim her geçen yıl artar. Her iki yılda bir daha çok ürün verir. Zeytin ağacının çok uzun yaşadığı ileri sürülmektedir. Lübnan ve Filistin’de 2000 yaşında zeytin ağaçlan olduğu söylenmektedir. Tarımı yapılan zeytin ağacının yüksekliği 8-10 m’ye ulaşır. Gövdesinin çok ilginç bir görünüşü vardır. İyi gelişmiş bir zeytin ağacı yaşına, yetiştiği toprağa, o yılın sertlik ve yumuşaklığına göre yaklaşık 300 kg ürün verebilir.
Zeytin ağacı genellikle çelikten daldırma ile çoğaltılır. Tohumundan da çoğaltılabilir, ancak bu yöntem uzun sürdüğünden sadece daha iyi bir tür yetiştirebilmek için kullanılır.
Yetiştiği yöreye ve o yılın iklim durumuna göre nisandan haziranın basma kadar çiçek açar. Çiçekler iki cinsiyetlidir, güzel kokuludur, rüzgârla döllenir. Bir çiçek sapı üzerinde 8-25 çiçek açar. Küçük çiçekler sarımsı beyazdır. Çiçek açma dönemi ısıya en duyarlı olduğu süredir, ısının 10°C’den aşağı düşmemesi gerekir. Kısa saplı, mızrak biçimli yeşil yaprakların dokusu deri gibidir. Altları gümüşi kıllarla kaplıdır. Meyvede toplanan yağın miktarı güneşin ısı gücüne ve sürekliliğine bağlıdır. Bitki, kendini sıcağa karşı korumak için yağ ürettiğinden, yağlı zeytinler bol güneşli, kuru iklimli, sıcak ülkelerde yetişir. Yazın çok sıcak ve kurak olursa zeytinin içerisindeki asit oranı artar.
Böcek, mantar ve bakteriler genellikle zeytin ağacının gövdesine zarar verir. Meyve ve yapraklarının en büyük düşmanı, zeytin ağacının yetiştiği tüm Akdeniz kıyılarında görülen ve yaprakların, meyvelerin dökülmesine neden olan mosca olearia adlı sinektir. Bu sinekle kimyevi olarak savaşılır. Deniz düzeyinden 400 m yukarıda olan zeytinliklerde daha az görülür.
Nelerinden Yararlanılır: Yağından, yapraklarından ve meyvesinden yararlanılır. Toplanması ve Saklanması: Zeytinin toplanmasına aralık ayında başlanır, şubat ayının sonuna kadar sürer. Toplama yöntemi asırlardır değişmemiştir denebilir. Zeytin elle genellikle yemek için toplanır.
Zeytin ağaçlarının altına büyük örtüler gerilir, ağaçlara sopalarla vurularak dökülen meyveler toplanır, veya iyice olgunlaşan zeytinlerin altına gerilen bezlere ve ağlara dökülen zeytinler toplanır, veya meyveler ağaç taranarak toplanır. Tarama yönteminde zeytinliğin uygun olması gerekir. 100 kg zeytinden yaklaşık 25 kg zeytinyağı elde edilir.
Zeytin çekirdeklerinden ayrılarak hamur durumuna getirilir, yoğrulur, bu hamurdan sızan yağ en değerli olanıdır. Ancak çok az olduğundan üretici bu yağı kendi kullanır. Zeytinyağı elde etmek için kullanılan en eski yöntem, zeytinin ayakla çiğnenerek yağının çıkarılmasıdır. Günümüzde elektrikle çalışan presler veya santrifüjle çalışan değirmenlerden yararlanılmaktadır.
Preslenme süresince kimyevi maddelerden yararlanılmaz ve ısı 45°C’yi geçmezse, elde edilen yağ soğuk preslenmeyle elde edilmiş yağdır. Birkaç preslenme sonucu içerisindeki asit oranı %3,3′den yukarı çıkan ve tadı yenilemeyecek kadar bozuk olan zeytinyağı rafine edilir veya endüstride kullanılır. Ayrıca zeytinin içerisindeki yağı son damlasına kadar alabilmek için çözücü madde kullanılır. Bu yöntemle elde edilen yağın çözücü maddelerden ve içerisindeki istenmeyen diğer maddelerden arınması için rafine edilmesi gerekir. Rafine yağın içerisindeki asit oranı değişmez, dayanıklılığı artar ancak tüm önemli organik maddeleri, aroması ve tadı azalır.
Soğuk presle elde edilmiş olan %1 asitli zeytinyağı, ağzı sıkıca kapanan şişelerde 6°-18°C arasında, karanlık bir yerde veya paslanmaz teneke kurularda 1 yıl saklanabilir. Rafine edilmiş zeytinyağı daha uzun süre saklanabilir. Mutfakta kullanıldıktan sonra ağzı sıkıca kapatılarak karanlık bir yerde saklanır. 6°C veya daha soğuk bir yerde saklanan zeytinyağı aniden çok sıcağa çıkarılırsa kalitesi düşer. 6°C’nin altında içerisinde pamuk görünümlü beyazlaşmalar oluşabilir, bunlar oda sıcaklığında kaybolur. Zeytin çekirdeği yağı, çekirdekler temizlenip yıkandıktan sonra soğuk olarak preslenir. Zeytin çekirdeğinde %10-12 arasında yağ bulunur. Soğuk olarak preslenen çekirdekten elde edilen yağ sarı, sıcak olarak preslenen çekirdekten elde edilen yağ yeşil renklidir.
Kokusu ve Tadı: Zeytinyağının tadı sert veya yumuşak olabilir. Rengi altın sarısından, yeşilimsi sarıya kadar değişebilir. Tadı ve rengi yetiştiği toprak ve iklime bağladır. Kendine has bir kokusu vardır.
Yan Etkileri: Zeytinyağı çok yenildiği veya içildiğinde kısa süreli ishallere neden olabilir. Bilinen herhangi bir yan etkisi yoktur. Yaprakların mide epitel dokusuna yaptığı bölgesel etki mide bozukluğuna neden olmaktadır. Bu nedenle yaprak çayı yemeklerden sonra içilmelidir.
Kullanma Biçimleri: İçten ve dıştan uygulanır.
Bitkiden Yararlanma Yöntemleri; Yapraklar kaynatılarak veya tentür olarak kullanılır. Zeytinyağı yalnız başına veya diğer bitkisel yağlarla karıştırılarak kullanılır. Yüzyıllar boyunca zambak, defne, lavanta gibi bitkilerin eterli yağlarının elde edilmesinde kullanılmıştır. Çok az da olsa krem, pomat, plaster yapımında da kullanılır.
İçindeki Bazı Maddeler: Zeytinyağında doymuş, doymamış, çok kere doymamış yağ asitleri, mineraller (kalsiyum, sodyum, potasyum, çok az demir), vitaminler (E, A, Bı, Ü2), boyalar, aroma veren maddeler. Meyvede de aynı maddeler vardır. Zeytinyağında %12 doymuş yağ asidi, %78 doymamış yağ asidi, %9,5 iki kere doymamış yağ asidi, %1 üç kere doymamış yağ asidi vardır. 100 mi zeytinyağında 15 mg E vitamini bulunur.
REÇETELER
Damar Sertliği, Yüksek Tansiyon:
Zeytin ağacı kıyılmış yaprak 50 g 40 g yaprak 500 mi suda 8-10 dk kaynatılıp süzülür. Günde 2-3 çay fincanı içilir.
Dış Hemoroit:
Orta büyüklükte yeşil sapıyla bir patlıcan.
Bakır sülfat 10 g
Balmumu 20 g
Zeytinyağı 300 g
Patlıcan sapıyla birlikte küçük parçalara kesilir, zeytinyağında yavaş ateşte 30 dk pişirilir, süzülür. İçine toz bakır sülfat ve balmumu karıştırılır. Karışım çok iyi karışın-caya kadar kısık ateşte bir süre karıştırılır. Ateşten indirilir krem durumuna gelinceye kadar ezilir, porselen veya cam bir kaba konur. Sabah, akşam ve dışarı çıktıktan sonra hemoroite sürülür. Açık hemoroite sürülmez.
Grip:
Söğüt ağaç kabuğu 20 g
Zeytin ağacı taze yaprak 30 g
Karışım 1 litre suda kaynatılıp süzülür. Sıcak olarak içilir.
Güneşten Koruyucu Yağ:
Limon 20 g
Zeytinyağı 40 g
Tentürdiyot 6 damla
Çok iyi karıştırılır. Güneş banyosundan önce vücuda sürülür.
Kalınbağırsak İltihabı (Corcos):
Defne üzüm 15 g
Nar tane 15 g
Hatmi kök 20 g
Isırgan yaprak 20 g
Zeytinyağı 30 mi
10 g. karışım 200 mi suda 15 dk kaynatılıp süzülür. Sabah akşam 1 çay fincanı içilir, arta kalanıyla lavman yapılır.
Mide Üşütmesi:
Kekik çay
Zeytinyağı 100 mi
Kekik çayına zeytinyağı ve çok az sarımsak karıştırılarak içilir.
Öksürük:
Yumurta sarısı 1 adet
Zeytinyağı 1 kahve fincanı
Toz şeker 1 yemek kaşığı
Karışım şeker eriyinceye kadar çırpılır. Günde birçok kez 1 kahve kaşığı içilir.
Kabızlık, Peklik:
Zeytinyağı
Sabahlan 1 yemek kaşığı zeytinyağı aç karnına içilir. İnatçı pekliklerde bir süre 2 yemek kaşığı içilmelidir.
Sık sık kabız olanların daha çok zeytinyağı kullanması, kahvaltılarından zeytini eksik etmemesi yerinde olur.
Romatizma 1:
Zeytinyağı 1 litre
Süpürge otu iyi kıyılmış çiçekli dal 250 g Karışım her gün birkaç kere karıştırılarak, oda sıcaklığında, az ışıklı bir yerde 10 gün dinlendirilir, preslenerek süzülür, koyu renkli şişelerde saklanır.
Romatizma 2:
Zeytinyağı 1 litre
Lavanta çiçeği 50 g
Sıcak bir yerde 9-10 gün dinlendirilir, preslenir, süzülür.
Romatizma 3:
Zeytinyağı 1 litre
Leylak taze çiçek 150 g
Ara sıra çalkalanarak oda sıcaklığında l ay dinlendirilip süzülür.Leylak preslenerek elde edilen sıvıya eklenir.
Romatizma 4:
Sarımsak 10 g
Zeytinyağı 100 g
Karışım ara sıra çalkalanarak, oda sıcaklığında 15-20 gün dinlendirilip süzülür. Sarımsak preslenerek içine karıştırılır. Romatizmalı yer bu karışımlardan biriyle masajlanır, sıcak tutulur.
Saç Bakımı:
Gülyağı 4 mi
Bademyağı 32 mi
Hintyağı 32 mi
Zeytinyağı 32 mi
Saç dipleri yatmadan önce karışımla hafifçe masajlanır, başa pamuklu bir örtü bağlanır, sabah olunca yıkanır. Her ay 3 gün arka arkaya yapılır.
Saç Dökülmesi:
Zeytinyağı
Yatmadan önce, saçlar yıkanıp çok iyi kurulanır, dipleri zeytinyağıyla masajlanır. Saç dipleri güçlenir, saçlar parlaklaşır, yumuşar. Kür en az 14 gün yapılmalıdır.
Safra Kesesi Taşları 1:
Zeytinyağı 100 g
Rahatlatıcı olarak sabahlan aç karna 1 tatlı kaşığı içilir.
Safra Kesesi Taşları 2 (Corcos):
Yumurta sarısı 2 adet
Bal süzme 15 mi
Konyak 20 mi
Zeytinyağı sızma 200 mi
Çok iyi karıştırılır. Üçe bölünür, 15 dk arayla içilir.
Not: Bu karışım safra kesesi üzerinde çok güçlü etki yapar. Kuvvetle kasılmasını ve taşın düşmesini sağlar.
Safra Kesesi veya Kanalı Tıkanıkları:
Yumurta sarısı 1 adet
Zeytinyağı 1 yemek kaşığı
Çok iyi çırpılır. Sabahları aç karnına 1 tatlı kaşığı içilir.
Şeker: Zeytin ağacı yaprak 50 g
5 g yaprak 150 mi suda 5 dk kaynatılıp süzülür. Günde
2-3 çay fincanı içilir.
Şişmanlık:
Zeytin ağacı yaprak 50 g
5 g yaprak 150 mi suda 8-10 dk kaynatılıp süzülür. Günde 1-2 çay fincanı içilir.
Üşütmeden Kaynaklanan Mide Ağrısı:
Yulaf un 1 kg
Zeytinyağı 100 ml
Yulaf bulamacına zeytinyağı karıştırılarak yenir.
Üşütmeden Kaynaklanan Karın Ağrısı:
Defne yaprak 10 g
Kuşdili yaprak 10 g
Kekik bitki ıo g
1 Çay kaşığı karışıma 150 mi sıcak su eklenir, 10 dk demlenip süzülür. Yapılan çaya 1 çay kaşığı zeytinyağı karıştırılarak içilir. Ağrının çabuk dinmesini sağlamak için karın, ısıtılmış zeytinyağıyla ovulabilir.
Yanıklar, Haşlanmalar :
Ketenyağı 30 mi
Kireçli su 60 mi
Zeytinyağı 30 mi
Mikser ile çok iyi karıştırılır. 1. derece ve başlangıç durumundaki 2. derece yanıklara sürülür.
Yanıklar, Haşlanmalar 2:
Yumurta akı 1 adetZeytinyağı 50 mi
Çok iyi karıştırılır. Yanığa sürülür.
Yanıklar, Haşlanmalar 3:
Kırmızı şarap 30 mi Zeytinyağı 30 mi
Çok iyi karıştırılır. Yanığa sürülür.
Yılan Isırığı, Akrep ve Çıyan Sokması:
Zeytinyağı 100 mi
Isırılan veya sokulan yer sancıyı azaltmak amacıyla, doktor gelinceye kadar zeytinyağıyla ovulur. Zeytinyağı zehrin etkisini azaltmaz, ağrıyı, sızıyı hafifletir. Zehirin kana karışmasını yavaşlatmak için ışınlan veya sokulan yer yukarısından sıkılır. Işınlan veya sokulan yer bıçakla kanatıldıktan sonra kanın kolay akmaması için sıkılan yer hafifçe gevşetilir. Çok az alkol karıştırılarak bol kahve içiriiir. Paniğe kapılmamalı, hastanın sakin kalması sağ-
lanmalıdır. Işınlan veya sokulan yeri emmek, emen kişi için çok tehlikeli olabilir.
Yüksek Tansiyon:
Zeytin yaprak 50 g
5 g yaprak 150 mi suda 10 dk demlenip süzülür.
Uygulama: Günde 3 çay fincanı içilir. Hazırlanan çaya 5 damla çörek otu yağı karıştırılması yararlı olur.
Zehirlenmeler:
Zehirlenenin süratle kusması sağlanır. Zeytinyağı 100 mi
1 çay bardağı zeytinyağı içirilir. Hasta kısa sürede bir doktora götürülmelidir.
Kısa Açıklamalar:
• Çatlamış ellere ve zayıf tırnaklara limon suyu karıştırılmış zeytinyağı sürülebilir.
• Dış kulak yolu ağrısı için kulağa birkaç damla ılık zeytinyağı damlatılabilir.
• Eklem yerleri iltihaplarında eklemlere 35°-40°C’ye kadar ısıtılan zeytinyağı sürülebilir.
• Göz ağrısı ve kızarıklıklarında zeytinyağının göze damlatılması veya kirpiklerin dibine sürülmesi önerilmektedir. Göze yabancı madde kaçarsa göze birkaç damla zeytinyağı damlatılır.
• Karaciğeri güçlendirmek için salatalara zeytinyağı koymalı veya sabahları aç karnına en az 1 çay kaşığı, en çok 1 yemek kaşığı zeytinyağı içerek kısa süreli kürler yapılmalıdır. 1 litre zeytinyağına 8-10 g kuşdili, nane yaprağı, kekik koyup 1 hafta dinlendirerek içimi kolaylaştırılabilir. 1-2 damla limon da karıştırılabilir.
• Kulak kirinin dış kulak yolunda sertleşerek kulak yolunu tıkamasından kaynaklanan uğultu ve baş ağrısında, çoğunlukla çocuklarda görülen kulak düğme, bezelye, fasulye gibi maddelerin kaçması durumlarında kulağa 20-25 damla ılık zeytinyağı damlatılır. Bir süre sonra yağın akması için kulağın üzerine yatılır. Kulak sıcak suya batırılan pamukla temizlenir.
• Arı gibi, iğnesi olan böcekler soktuğunda önce iğne çıkarılır ve sokulan yer ezilmiş taze zeytin yaprağı veya zeytinyağıyla ovulur.
• Guatr hastalığını önleyebilmek için zeytinyağı içilmesi önerilmektedir.
• Kas sertleşmeleri için zeytinyağı iyi bir masaj yağıdır.
ZEYTİNİN TARİHÇESİ
II. yüzyıldan itibaren yazılan Türkçe eserlerde zeytun sözü kullanılmaktadır. Anadolu’da zeytine acaca, çakılca, çekiçge, çekişte, çıtlak, delice, evin, koruk da denir.
Zeytinin anavatanının Ön Asya ve Ege adaları olduğu sanılmaktadır. Bugün tarımı yapılan zeytin ağacının kalıntılarının tarihi 9000 yıl öncesine dayanmaktadır, italya’da Bologna şehrinin yakınında Mongardino’da taşlaşmış olarak bulunan zeytin yaprağının 1 milyon yıl öncesine ait olduğu tahmin edilmektedir. Tarımının yapıldığını gösterir en eski deliller demir devrine aittir. Zeytinyağının yapıldığına ilişkin en eski deliller ise bugün yerinde bir Arap köyü bulunan Ekron kazılarında bulunmuştur. Zeytin ağacının tarihçesinin insanlığın uygarlaşmasıyla başladığı veya insanların göçebeliği bırakarak belirli yörelere yerleşmesine neden olan etkenlerden biri olduğu da söylenebilir.
Zeytinyağı tarih boyunca çeşitli amaçlarla kullanılmıştır. Mısırlılar dini törenlerde tanrılarının önüne temiz çıkabilmek için saçlarını, yüzlerini, ayaklarını zeytinyağıyla yağlıyorlardı. Zeytin ağacının tarımını insanlığa günümüzden 6000 yıl önce İsis’in öğrettiğine inanıyorlardı. Mısır’da günümüzden 5000 yıl önce zeytin tarımı yapıldığını gösteren deliller bulunmuştur. MÖ 14. yüzyılda yaşamış olan ve mezarının zen-ginliğiyle ün yapmış Mısır firavunu Tutankhamon’un mezarında zeytin ağacından oyulmuş bir ölü maskesi bulunmuştur. MÖ 12. yüzyılda yaşamış olan
III. Ramses güneş tanrısı Ra için 3000 hektar büyüklüğünde bir alana zeytin ağacı diktirmiştir. Yunanlılar zeytin ağacının tarımına günümüzden 3500 yıl önce başlamıştır. Zeytin ağacı, kutsal olduğu inancıyla, özel yasalarla korunmuştur. Örneğin zeytin ağacını kesmenin cezası ölümdü. Yunanlılar zeytinyağını gıda maddesi ve ilaç olarak kullanmış, tapmaklarının önündeki çanaklarda yakmıştır. Zeytin ağacı Romalılar için de kutsaldı.
Roma’nm kurucusu Remus ve Ro-muius kardeşlerin tanrıların çocukları olduğuna, zeytin ağacının altında dünyaya geldiklerine inanılırdı. Romalı denizciler saçlarına, anneler bebek ve çocuklarının yüzlerine yumuşak kalması için zeytinyağı sürerdi. Zeytinyağı ayrıca masaj yağı olarak kullanılıyordu. Romalılarda birkaç hektar zeytin ağacı diken Romalı askerlik görevi yapmayabilirdi.
Plinius Galyalıların külle zeytinyağını karıştırarak sapo adını verdikleri bir madde yaptıklarını yazmıştır. Saponun, ana maddesi bitkisel yağ olan ilk sabun olduğu sanılmaktadır.
Hint tedavi yöntemi olan ayurveda zeytinyağına önemli bir yer verilmektedir. Safra kesesi hastalıklarında safranın düzelmesi için zeytinyağı yenmesi önerilmektedir. Vücudun zehirlerden temizlenebilmesi için zeytinyağıyla tüm vücuda masaj önerilmektedir.
Günümüzde Japonya’dan Güney Amerika’ya kadar 5 kıtada zeytin tarımı yapılmaktadır. İnsan sağlığı için çok önemli olan, uygarlığın bir parçası olan zeytin ağacının yağının, meyvesinin dini kitaplarda da yer alması doğaldır. Kutsal kitaplarda zeytin ağacı, zeytinyağı ve zeytin birçok yerde geçmektedir.
