Patates
PATATES
SOLANUM TUBEROSUM L
Solanaceae
Salamım sözcüğü için patlıcan’a bakınız. Tııberosum söcüğü yumru anlamına gelen tuber, tuberus sözcüğünden türemiştir. Bitkinin Türkçe adı İspanyolca bata-ta, Portekizce patata’dan gelir. Yüzyıl kadar önce tarımı yapılmaya başlayan patates, kısa sürede tüm Anadolu’ya yayılmıştır. Patatese Giresun ve Bafra’da kültür, Yozgat’ta karduğ, Çankırı’da patana denir. Anavatanı Güney Amerika’nın batı kıyısı, Şili ve Peru’da And dağlarının yumuşak iklimli bölgesi, Arjantin’le Bolivya arasındaki sınırdır. Bugün tarımı yapılan patatesin atası Solanum Vernei’dir. Güney Amerika’da yaşayan yerli halk Inkalar yüzlerce yıl önce patates tarımına başlamıştır. Patatesin, Amerika’dan dönen göçmenler tarafından veya Güney Amerika’yı işgal eden İspanyol kumandan Francisco Pizarro’nun askerleri tarafından Peru’dan Avrupa’ya getirildiği ileri sürülmektedir. 16. yüzyılın sonlarına doğru ilk olarak İspanya’ya getirilen patates, kısa bir süre sonra İtalya’da yem bitkisi olarak yetiştirilmeye başlanmıştır. 1616 yılında ender bulunan bir yiyecek olarak kral sofralarında boy gösteren bitki, 17. yüzyılda yavaş yavaş yayılmaya başlamıştır.
Türkiye’de patetes tarımına 1800′Ierin sonunda, boğaza yakın ve demir yolu üzerinde olması nedeniyle Adapazarı bölgesinde başlanmıştır. Patates tıpta iskorbüte karşı uygulanmıştır. Çin tıbbmda sıtmaya karşı başarıyla kullanılmaktadır. Avrupa’da halk arasında kabuğuyla kaynatılan patates suyu gırtlak iltihabı ve bronşitte uygulanmaktadır. Madaus eklem şişlerinde ve gut hastalığı nöbetlerinde, rendelenmiş patatese kaynar su eklenmesiyle elde edilen suyla banyoyu önermektedir.
Tıbbi Nitelikleri: Patates bağ dokusunu güçlendirir, büyümeyi destekler, canlandırır, göğsü yumuşatır, hormon üretimini uyarır, hücrelere besin akışını destekler, idrar söktürür, kalbi ve metabolizmayı güçlendirir, sindirimi destekler, pekliği giderir, tüm metabolizmayı harekete geçirir, vücudun su oranını dengeler, yaraları tedavi eder, kapatıra, yüksek tansiyonu düşürür ve kan dolaşımını ayarlar. Yapraklarından ve yeşil saplarından elde edilen öz afyona benzer bir etki göstermektedir. Kramplara ve öksürüğe karşı uygulanır. Araştırmalar özellikle beyaz patateste virüslere ve kanserojen maddelere karşı etkili maddelerin olduğunu göstermiştir.
Kullanıldığı Yerler; Cilt, göz, güneş yanığı, kolik, mide, peklik, şeker, yanıklar.
Patateste yüksek oranda bulunan potasyum yüksek tansiyonu düşürür. İçindeki molibden ve krom şeker ve üre metabolizmasını olumlu olarak etkiler. Patatesin kabuğunda B vitaminleri, mineral İzleri, yüksek oranda niasin, foiik asit ve çinko bulunur. Organik patatesin kabuğuyla yenmesi önerilmektedir. Organik olmayan patatesin kabukları haşlandıktan sonra soyulabilir. Patates soyulup, tuzlu ve fazla suda haşlanmamahdır. En az besin değeri kaybı için kabuğuyla, tuzsuz az suda, düdüklü tencerede haşlanması önerilir.
Botanik: Günümüzde 2000′e yakın patates türü yetiştirilmektedir. Bunlardan bir bölümü yemeklik, bir bölümü yem bitkisi olarak yetiştirilir. Patates yetişme süresi ve pişirilme sertliğine göre sınıflandırılır. Gıda maddesi olarak yetiştirilen patatesler piştiklerinde dağılmayan, nişasta oranı düşük patateslerdir. Patatesin ana kökünden birçok yan dal çıkar. Kökten çıkan uzun lifler toprağın derinliklerine uzanır. Toprak altında oluşan nişasta dolu yumrular, bitkinin kışı geçirmesini ve üremesini sağlar. Yumrular yumurta veya toparlak biçimli olabilir. Dikine çıkan gövde çok dallıdır. Gövdenin üst bölümü kıllı ve köşelidir, aşağı doğru yuvarlaklaşır. Boyu 0,5-1 m arasında değişir. Yaprakların altlan kıllıdır. Çiçekler beyaz, kırmızımsı menekşe rengi veya mavidir, ortalan sarıdır. Sarımsı yeşil meyveleri kiraz büyüklüğünde, etli, ve çok çekirdeklidir.
Nelerinden Yararlanılır: Bitkiyle aynı adı taşıyan yumrularından yararlanılır.
Toplanması ve Saklanması: Günümüzde patates makinelerle toplanmaktadır. Küçük patatesler daha lezzetlidir, ancak makineyle yapılan hasat daha kolay ve ucuz olduğundan büyük patatese öncelik tanımaktadır.
Kokusu ve Tadı: Tadı türüne göre değişir. Yan Etkileri: Olmamış patateste ve patatesin yeşil olan taraflarında toksik solanın maddesi bulunur. Solanin baş, boğaz ve karm ağrısına, ishale ve zehirlenmeye neden olur. Bu nedenle olmamış patates kesinlikle yenmemeli, yeşil olan yerler kesilip atılmalıdır. Patatesin insülin ve kandaki şeker oranını hızla yükselttiği, bu nedenle şekeri olanlara zararı dokunabileceği ileri sürülmektedir. Kullanma Biçimleri: İçten ve dıştan uygulanır. Bitkiden Yararlanma Yöntemleri: Patates suyu: Genellikle çiğ kırmızı patatesten preslenerek elde edilir. Günde birçok kez 125 mi suyu içilebilir.
Patates rendesi: Çok iyi yıkanmış patates ince rendelenerek elde edilir. Bir tülbendin arasına konarak veya doğrudan hasta yere sürülerek uygulanır. Haşlanmış patates suyu: Kabuğuyla haşlanmış patates suyundan ilaç olarak yararlanılmaktadır.
Not: Tedavi maddesi olarak kullanılan patatesin nasıl yetiştirilmiş olduğu ve nereden geldiğinin bilinmesinde yarar vardır. Topraktan taze çıkarılmış patatese öncelik tanınmalıdır.
İçindeki Bazı Maddeler: Su (%78), yüksek oranda nişasta (%20), mineraller (bakır, demir, fosfor, kalsiyum, magnezyum, potasyum, sodyum), mineral izleri, karbonhidratlar, Bı, B6 vitaminleri, C vitamini, K vitamini. 100 g patateste 20 miligram C vitamini, 6 miligram kalsiyum, 20 miligram magnezyum, 445 miligram potasyum vardır. İçindeki minerallerin oranı yetiştiği toprağa göre değişir. Patatesin kabuğunda B vitaminleri, mineral izleri, karbonhidratlar, albümin, yağ, folik asit ve çinko vardır. Patatesteki karbonhidratların karışık bir yapısı vardır. Bu karbonhidratlar
bağırsaklarda enzimlerle yavaş yavaş parçalanarak, vücuda düzenli enerji sağlayan glikon halinde kana karışır- İşlemin yavaş ve düzenîi olması pankreasa fazla yük binmemesini sağlamaktadır.
REÇETELER Dış Kulak Ağrısı:
Patates taze yaprak 25 g
Yabani marul yaprak 25 g
Karışımın tümü çok iyi kıyılır, karıştırılır, 500 mi suda 10 dk kaynatılıp süzülür. Posası preslenerek eklenir. Bu sıvıyla kulak temizlenir. Sinir İltihabı:
Aksöğüt ağaç kabuğu 10 g
Oğul otu yaprak 20 g
Patates çiçekli dallar 20 g
Karışım 500 mi suda 15 dk kaynatılıp süzülür. Günde 3 çay fincanı içilir.
Kısa Açıklamalar:
• İrice bir patates iyice yıkanıp, soyulmadan ince dilimlenir. Güneşte yanarak sızlayan yerlere bu dilimler konur.
• Gözaltı halkaları ve göz morarması için 1 dilim kırmızı patates hafif ezilerek kapalı gözlere konur. Yaklaşık 20 dk bırakılır. Halkalar veya mavilik kayboluncaya kadar her gün tekrarlanır.
• 1. ve 2. derecede yanıklarda çok iyi yıkanmış, soyulmuş ve ince rendelenmiş patates yanığın üzerine konur. Duruma göre işlem günde iki kere tekrarlanır.
• Koliklerde karnın üzerine, haşlanıp ezilmiş patates koyulması önerilir.
• Şişmiş veya kabarmış yüz derisine ince dilimlenmiş veya rendelenmiş çiğ patates koyulabilir.
• Hafif parmak yanıklarında yarım patatesin içi oyularak parmaklar içine sokulursa sızı kesilir ve yanık su toplamaz.
• Mide ekşimesi, yanması, kaynamasında 2 yemek kaşığı patates suyu içilmesi önerilmektedir.
• Soyulan patates uzun süre suda bekletilmemelidir. İçerdiği vitaminleri kaybeder.
• Şeker hastaları ekmek yerine patates yiyebilir. Hastanın bunun için doktora danışması gerekir.
• Yağda kızartılmış patates çok sık yenmemelidir. Özellikle çocuklara hafta bir kereden fazla kızarmış patates verilmemelidir.
