Boğa Dikeni
Boğa Dikeni
Adi Çakırdikeni, Deveci Dikeni, Devedikeni, Deve Elması, Tengel Dikeni
Umbeiiiferae
Aynı Amaçla Eryngium Mariti-mum L.: Göz Dikeni (Kumluk Deve Elması), ve Eryngium Planum L.: Düz Tokuz Otu Da Kullanılır. Eryngium adını Theophrast’m, Yunanca geğirmek, kusturmak anlamındaki aringano veya ereugomai sözcüklerinden türettiği ileri sürülmektedir. Campestre Latince tarla anlamına gelen campus sözcüğü kökenlidir. Planum yassı anlamına gelir ve yapraklarının biçimi yüzünden verilmiştir. Anavatanının Avrupa’nın güneybatısı, Balkanlar, Ön Asya, Kuzey Afrika, Güneybatı Asya olduğu sanılmaktadır. Göz dikeni Karadeniz ve Akdeniz’in güney ve kuzey kıyılarında yetişmektedir. E. Planum L. Avrupa’da ve Anadolu’da yetişmektedir. İlaç olarak tarihçesi eski bitkilerdendir. Theophrast, Dioskorides, Plinius ve birçok hekim bitkiyi karaciğer hastalıkları, gaz şişkinliği, zehirlenme, epilepsi ve kadın hastalıklarında kullanmıştır. Madaus kramp çözücü, idrar ve menstrüasyon söktürücü ö-zelliklerinden yararlanmıştır.
Mavi renkli olan E. Maritumum L.’e, nazardan koruduğuna inanıldığından göz dikeni adı verilmiştir. Ayrıca Avrupa’da, E. Campestre L.’in kökünün erkek cinsel gücünü artırdığına ve bitkiyi üzerinde taşıyan erkeklerin, kadınların kalbini kolayca kazanacağına inanılırdı.
Tıbbi Nitelikleri: İştah açıcı, idrar söktürücü, menstrüasyon ayarlayıcı.
Kullanıldığı Yerler: Albüminüri, iştahsızlık, ödem, üre. Günümüzde yapılan araştırmalar E. Planum’un boğmacada öksürük kramplarını yatıştırıcı olduğunu göstermektedir. Bu özelliği Avrupa’nın bazı yörelerinde uzun süredir bilinmektedir. Botanik: Avrupa’da 1000 m, Ülkemizde 1800 m’ye dekgörülebilen boğa dikeni kireçsiz topraklarda, güneşli yerlerde, yol kenarlarında, kuru çayırlarda yetişir. Edirne, Çanakkale, Kırklareli, İstanbul, Bursa, Bolu, Amasya, Kütahya, Ankara, Kayseri, Sivas, Elazığ, Muş, Bitlis, Konya, Hatay, Urfa, Mardin çevresinde yetişir. Ülkemizde 20 türü yetişmektedir.
E. Maritimum L. (göz dikeni) Avrupa’nın kuzey kıyılarında yetişir. Ülkemizde adalar, Kırklareli, İstanbul, İnebolu, Samsun, Trabzon, Rize, Çanakkale, İzmir, Antalya kıyılarında yetişir. E Planum L. (düz tokuz otu) tüm Avrupa’da Kuzeybatı Anadolu’da ve İstanbul’da yetişir. Çok yıllık olan bitkinin boyu 50-60 cm’e ulaşır. Gövde kalın, dayanıklı, çok açık yeşildir. Yanlara doğru birçok dal verir. Saplı yapraklar tabanda, yukarıya doğru gövdeye yapışıktır; beyaz damarlı, çok açık yeşil, parçalı, kenarları dişli, dikenlidir. Temmuzdan eylüle dek açan çiçekler beyazımsı veya gri yeşildir. Bol çiçekli olan çiçek başlan 10-15 mm yüksekliğinde-dir, tabanlarını 6-7 dar uzun yaprak çevreler. Kök, kaim silindirik, kahverengi, odunumsudur. Boyu 1 m’ye ulaşabilen düz tokuz otu taban yaprakları saplı, yassı, yumurtamsı kalp biçimli, kenarları testere dişlidir. Ortadaki yapraklar gövdeye yapışıktır. Üstteki yapraklar 5 parçalı, dikenli, testere dişlidir. Çiçek taç yaprakları açık mavi veya beyazımsı mavidir. Kök beyaz boğa dikenine göre daha kalındır ve toprağın derinliklerine gider. Kolaylıkla tarımı yapılabilir.
Boğa dikeni, göz dikeni ve düz tokuz otu Avrupa’da korunmaya alınmıştır.
Nelerinden Yararlanılır: Kökünden ve yapraklarından yararlanılır. E. Maritmum’un kökünden, E. Planum’un toprak üstü bölümünden yararlanılır.
Toplanması ve Saklanması: Kök topraktan baharda veya sonbaharda çıkarılır, çok iyi temizlenir. Boylamasına ikiye kesilerek ipe seyrek dizilir, gölge, havadar yerlerde asılarak kurutulur. Yaprak temmuz ve ağustosta toplanır, ince serilerek gölgede kurutulur. Neme çok duyarlı olduğundan hava geçirmeyen kaplarda, kuru yerlerde saklanır. Kokusu ve Tadı: Boğa dikeni başlangıçta tatlımsı, sonra acıdır.
Düz tokuz otunun kökü daha aromalı ve tadı daha keskindir.
Yan Etkileri: Bilinen herhangi bir yan etkisi yoktur. Kullanma Biçimleri: İçten uygulanır.
Bitkiden Yararlanma Yöntemleri: Çayı, suyu ve taze yapraklarından yararlanılır.
Çay: 2 çay kaşığı kıyılmış köke 150 mi sıcak su eklenir, 5-10 dk kaynatılır, balla tatlandırılarak içilir. Çay (Düz tokuz otu): 1 çay kaşığı bitkiye 1 çay fincanı sıcak su eklenir, 15 dk demlenip süzülür. Günde 2-3 çay fincanı içilir. Süt: Taze bitkinin yaprakları preslenerek elde edilir.
İçindeki Bazı Maddeler: Eterli yağ, saponin, tanen, alkaloit izi, elma asidi, glikol asit, limon asidi, oksal asit.
Düz tokuz otunda yaklaşık %45 saponin, %1,46 tanen, %0,125 eterli yağ ve diğer maddeler.
REÇETELER
Akciğer ve Göğüs Hastalıkları, Ülser (Madaus):
Boğa dikeni su 50 mi 1 yemek kaşığı suyu 150 mi soğuk su, bal veya kandis şekeri karıştırılarak içilir.
Albüminüri: Boğa dikeni kuru kök 50 g
6 g kuru kök 200 mi suda 5 dk kaynatılıp süzülür. 2 gün, günde 3 çay fincanı, yemek saatleri arasında içilir.
İdrar Söktürücü: Boğa dikeni bitki 50 g
5 g yaprak, kök karışımı 150 mi suda 5 dk kaynatılıp süzülür. Günde 4-5 çay fincanı, yemek saatleri arasında içilir.
Ödem:Boğa dikeni kök 50 g
25 g kök 500 mi suda 5 dk kaynatılır, soğumaya bırakılır, süzülür. Günde 3 çay fincanı 2 gün yemek saatleri arasında içilir.
Üre: Boğa dikeni kök 50 g
5 g kök 150 mi suda 5 dk kaynatılır, soğumaya bırakılır, içileceği zaman süzülür. Günde 3 çay fincanı, yemek saatleri arasında içilir.
Kısa Açıklamalar:
• Boğa dikeni sirkesi iştah açıcı olarak kullanılır. Sirke taze ve körpe yapraklar sirkede yatırılarak yapılabilir.
• Taze körpe kökü kuşkonmaz gibi yenir, sürgün ve yapraklarından baharda salata yapılır.
Bitkiden Yararlanma Yöntemleri: Çayı, tozu, tentürü ve şarabından yararlanılır.
Tentür: 1 çay kaşığı ince kıyılmış bitki 150 mi soğuk suda 2 gün kadar demlenir, 70°C’lik 150 mi alkol eklenerek 8-10 gün ara sıra çalkalanarak dinlendirilip süzülür. Yemeklerden önce 1 likör kadehi içilir.
Toz: İyi kurutulan bitki öğütülerek elde edilir.
İçindeki Bazı Maddeler: Sinisin (acı madde), eterli yağ, tanen, sümüksü madde, tuzlar (potasyum, kalsiyum, magnezyum), albümin.
REÇETELER
Ateşli Hastalıklar, Sıtma Nöbetleri, Karaciğer, Safra Kesesi, Mide ve Bağırsak Hastalıkları:
Bostan otu bitki 50 g
Günde 2-3 çay fincanı çayı içilir. Güçlendirici Tonik:
Köpek otu çiçek 20 g
Çemen otu tohum 40 g
Bostan otu çiçek 40 g
20 g karışıma 500 mi sıcak su eklenir, 20 dk demlenip süzülür. Günde 3 yemek kaşığı, yemeklerden önce içilir. İştahsızlık:
Bostan otu tentür 50 mi
Yemeklerden önce 1 likör kadehi içilir. İştah Açıcı, Sindirim Kolaylaştırıcı (Bardeau): Centiyane kök 10 g
Kantaron bitki 10 g
Mine çiçeği bitki 10 g
Bostan otu bitki 10 g
2 g karışım 200 mi suda kısa süre kaynatılır, 5 dk demlenip süzülür. Yemeklerden önce ve sonra 1 çay fincanı içilir.
Sindirim Kolaylaştırıcı 1: Kantaron bitki 10 g
Pelin otu bitki 20 g
Bostan otu bitki 20 g
2 g karışıma 150 mi sıcak su eklenir, 5 dk demlenip süzülür. Günde 1 çay fincanı veya yemeklerden yarım saat önce 1 çay fincanı içilir.
